Zasada konkurencyjności a Prawo zamówień publicznych – najważniejsze różnice
Zasada konkurencyjności i Prawo zamówień publicznych to dwa odrębne reżimy udzielania zamówień, które różnią się podstawą prawną, zakresem podmiotowym, progami wartościowymi oraz konsekwencjami naruszeń.
Zasada konkurencyjności wynika z Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027 i obowiązuje beneficjentów funduszy unijnych dla zamówień o wartości od 80 000 zł netto. Prawo zamówień publicznych (Pzp) to ustawa krajowa stosowana przez zamawiających publicznych dla zamówień klasycznych o wartości co najmniej 170 000 zł netto.
Poniżej przedstawiamy szczegółową analizę różnic pomiędzy tymi reżimami w ujęciu praktycznym – z perspektywy beneficjenta projektu współfinansowanego ze środków UE.
Podstawa prawna obu reżimów
Pierwsza i fundamentalna różnica dotyczy źródła obowiązku.
Prawo zamówień publicznych opiera się na ustawie z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1320 z późn. zm.). Jest to akt rangi ustawowej, którego naruszenie rodzi konsekwencje cywilnoprawne, administracyjne, a w określonych przypadkach również karne i dyscyplinarne (odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych).
Zasada konkurencyjności wynika natomiast z Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027 wydanych przez Ministra Funduszy i Polityki Regionalnej. Wytyczne nie są aktem prawa powszechnie obowiązującego – są wiążące dla beneficjentów na podstawie umowy o dofinansowanie, w której beneficjent zobowiązuje się do ich stosowania. W praktyce oznacza to, że ich naruszenie nie skutkuje sankcjami karnymi, lecz przede wszystkim korektą finansową i uznaniem części wydatków za niekwalifikowalne.
Zakres podmiotowy – kto i kiedy stosuje dany reżim
Druga zasadnicza różnica dotyczy adresata norm.
Pzp stosują przede wszystkim zamawiający publiczni – jednostki sektora finansów publicznych, podmioty prawa publicznego, spółki komunalne, a także zamawiający sektorowi i subsydiowani (w określonych przypadkach). Obowiązek stosowania ustawy wynika z samego statusu zamawiającego i wartości zamówienia, niezależnie od źródła finansowania.
Zasadę konkurencyjności stosują co do zasady wszyscy beneficjenci projektów współfinansowanych ze środków UE w perspektywie 2021-2027, w tym podmioty prywatne (przedsiębiorcy, fundacje, stowarzyszenia), które co do zasady nie podlegają Pzp. Przedsiębiorca realizujący projekt dotacyjny musi więc zastosować procedurę konkurencyjną, mimo że poza projektem nie miałby takiego obowiązku.
W sytuacji, gdy beneficjentem jest jednocześnie zamawiający publiczny realizujący projekt unijny, dochodzi do zbiegu reżimów. Wówczas, jeżeli wartość zamówienia osiąga próg Pzp, beneficjent stosuje ustawę Pzp (a nie zasadę konkurencyjności), co jednoznacznie wynika z Wytycznych 2021-2027.
Progi wartościowe – kluczowa różnica liczbowa
To obszar, w którym beneficjenci najczęściej popełniają błędy.
Próg zasady konkurencyjności
Od 25 marca 2025 r. próg stosowania zasady konkurencyjności wynosi 80 000 zł netto. Wcześniej (od listopada 2022 r.) próg ten wynosił 50 000 zł netto. Oznacza to, że zamówienia o wartości:
– do 80 000 zł netto: nie wymagają stosowania zasady konkurencyjności (beneficjent kieruje się ogólnymi zasadami racjonalności, efektywności i równego traktowania wykonawców)
– powyżej 80 000 zł netto i poniżej progu Pzp – wymagają zastosowania procedury zasady konkurencyjności
Należy podkreślić, że w Wytycznych 2021-2027 zniesiono procedurę rozeznania rynku jako odrębnego obowiązku – obecnie funkcjonuje wyłącznie zasada konkurencyjności jako tryb sformalizowany.
Próg Prawa zamówień publicznych
Próg stosowania Pzp dla zamówień klasycznych wynosi obecnie 170 000 zł netto.
Powyżej progu Pzp uruchamiają się dodatkowo progi unijne, których wartości aktualizowane są co dwa lata rozporządzeniami Komisji Europejskiej i przeliczane przez Prezesa UZP. Po przekroczeniu progów unijnych obowiązują pełne procedury europejskie, w tym publikacja ogłoszeń w Dzienniku Urzędowym UE (TED).
Procedura wyboru wykonawcy – różnice operacyjne
Zarówno Pzp, jak i zasada konkurencyjności wymagają zachowania zasad uczciwej konkurencji, równego traktowania wykonawców, przejrzystości i bezstronności. Procedury operacyjne różnią się jednak w istotnych szczegółach.
Publikacja zapytania ofertowego
W przypadku zasady konkurencyjności obowiązkowym kanałem publikacji jest Baza Konkurencyjności (BK2021) dostępna pod adresem bazakonkurencyjnosci.funduszeeuropejskie.gov.pl. Cała komunikacja z wykonawcami – w tym składanie ofert, pytania, wymiana dokumentów – musi odbywać się wyłącznie za pośrednictwem tej platformy. Nie jest dopuszczalne składanie ofert drogą e-mailową ani w formie papierowej (z wyjątkiem przypadków awarii BK2021 wskazanych wprost w Wytycznych).
W reżimie Pzp obowiązują Platforma e-Zamówienia i Biuletyn Zamówień Publicznych (dla zamówień krajowych) oraz Dziennik Urzędowy UE (dla zamówień unijnych).
Minimalne terminy składania ofert
Zasada konkurencyjności przewiduje:
– 7 dni dla dostaw i usług
– 14 dni dla robót budowlanych
W Pzp terminy są zróżnicowane w zależności od trybu i wartości zamówienia, znacznie dłuższe powyżej progów unijnych (np. 30-35 dni dla przetargu nieograniczonego).
Tryby postępowania
Pzp przewiduje szeroki katalog trybów (tryb podstawowy w trzech wariantach, przetarg nieograniczony, przetarg ograniczony, dialog konkurencyjny, partnerstwo innowacyjne, negocjacje z ogłoszeniem, negocjacje bez ogłoszenia, zamówienie z wolnej ręki).
Zasada konkurencyjności to jedna sformalizowana procedura zbliżona do uproszczonego trybu podstawowego, z określonymi w Wytycznych dopuszczalnymi odstępstwami (np. wyłączenia podmiotowe i przedmiotowe).
Konsekwencje naruszeń – co grozi beneficjentowi
Z perspektywy biznesowej to często najistotniejszy aspekt różnicowania reżimów.
Naruszenie Pzp może skutkować:
– unieważnieniem postępowania
– odpowiedzialnością za naruszenie dyscypliny finansów publicznych
– odpowiedzialnością cywilną wobec wykonawców
– w skrajnych przypadkach – odpowiedzialnością karną (np. art. 305 k.k. – przeszkadzanie przetargowi publicznemu)
Naruszenie zasady konkurencyjności skutkuje:
– nałożeniem korekty finansowej zgodnie z tzw. taryfikatorem korekt (rozporządzenie Ministra Funduszy i Polityki Regionalnej)
– uznaniem części lub całości wydatku za niekwalifikowalny
– koniecznością zwrotu dofinansowania wraz z odsetkami liczonymi jak dla zaległości podatkowych
Stawki korekt wynoszą zwykle 25%, 50% lub 100% wartości zamówienia w zależności od ciężaru naruszenia. W praktyce dotacyjnej jest to najczęściej spotykane źródło sporów beneficjentów z instytucjami pośredniczącymi i zarządzającymi.
Konflikt interesów i powiązania osobowe
Oba reżimy zakazują udzielania zamówień podmiotom powiązanym z zamawiającym/beneficjentem. Zasada konkurencyjności definiuje jednak powiązania osobowe i kapitałowe szerzej i bardziej kazuistycznie niż Pzp. Wytyczne 2021-2027 wskazują m.in. na powiązania w drodze pełnienia funkcji członka organów nadzorczych lub zarządzających, prokurentów, pełnomocników, pozostawanie w związku małżeńskim, w stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa w linii prostej, pokrewieństwa lub powinowactwa w linii bocznej do drugiego stopnia, w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli.
Naruszenie tej zasady niemal automatycznie skutkuje 100% korektą finansową, dlatego weryfikacja powiązań przed wyborem oferty stanowi jeden z najważniejszych elementów procedury.
Szacowanie wartości zamówienia – ryzyko dzielenia zamówień
Zarówno Pzp, jak i zasada konkurencyjności zakazują sztucznego dzielenia zamówienia w celu uniknięcia stosowania procedury. W praktyce dotacyjnej szacowanie odbywa się w odniesieniu do całego okresu realizacji projektu i obejmuje dostawy/usługi/roboty budowlane tożsame przedmiotowo, tożsame podmiotowo (możliwe do wykonania przez jednego wykonawcę) oraz tożsame czasowo.
Błędne oszacowanie wartości zamówienia jest jedną z najczęstszych przyczyn nakładania korekt finansowych. Z tego powodu rekomendujemy, by analizę wartości zamówień przeprowadzać już na etapie konstrukcji budżetu projektu, a nie dopiero w momencie realizacji.
Praktyczne wnioski dla beneficjenta
Najważniejsze konsekwencje praktyczne wynikające z różnic między reżimami:
– przedsiębiorca prywatny realizujący projekt unijny stosuje zasadę konkurencyjności, a nie Pzp – nawet jeżeli wartość zamówienia jest wysoka
– jednostka sektora finansów publicznych będąca beneficjentem stosuje Pzp, jeżeli wartość zamówienia osiąga próg ustawowy; poniżej tego progu, ale powyżej 80 000 zł netto – stosuje zasadę konkurencyjności
– cała dokumentacja postępowania w trybie zasady konkurencyjności musi być prowadzona w BK2021 – dokumentacja prowadzona poza platformą nie jest uznawana za zgodną z Wytycznymi
– weryfikacja powiązań osobowych i kapitałowych z wykonawcami powinna być przeprowadzana przed każdym wyborem oferty
W przypadku wątpliwości co do prawidłowości procedury rekomendujemy konsultację z ekspertem ds. dotacji jeszcze przed wszczęciem postępowania – koszt konsultacji ex ante jest nieporównywalnie niższy niż koszt korekty finansowej nałożonej po realizacji projektu.
Najczęstsze błędy beneficjentów
Z naszej praktyki doradczej wynika, że do najczęstszych nieprawidłowości należą:
– niezastosowanie zasady konkurencyjności w przekonaniu, że obowiązuje ona wyłącznie podmioty publiczne
– prowadzenie postępowania poza Bazą Konkurencyjności (np. tylko mailowo)
– nieprawidłowe szacowanie wartości zamówienia (dzielenie w czasie lub przedmiotowo)
– pominięcie weryfikacji powiązań z wykonawcą
– ustalanie zbyt krótkich terminów składania ofert
– formułowanie opisu przedmiotu zamówienia w sposób ograniczający konkurencję (np. wskazanie znaków towarowych bez dopisku „lub równoważne”)
– brak udokumentowanej oceny ofert i niejasne kryteria oceny
Każde z powyższych naruszeń może skutkować korektą finansową, której wysokość uzależniona jest od ciężaru naruszenia oraz jego wpływu na wynik postępowania.
Planują Państwo realizację projektu współfinansowanego ze środków UE i potrzebują wsparcia w prawidłowym przeprowadzeniu postępowań zakupowych?
Warto jeszcze przed rozpoczęciem inwestycji zweryfikować, który reżim zamówieniowy będzie miał zastosowanie, oszacować wartości planowanych zamówień oraz przygotować procedury wewnętrzne. Zachęcamy do skorzystania z usług doradczych w zakresie dotacji lub do bezpośredniego kontaktu z ekspertem.
